«Χρησιμοποιούμε τα αντικείμενα για να ακουστούν ιστορίες ανθρώπων» Στο Μουσείο Μπενάκη, η έκθεση «Η Αφρική ανάμεσά μας» αποτελεί έναν ζωντανό διάλογο ανάμεσα σε αντικείμενα, φωνές και μνήμες της ελληνο-αφρικανικής κοινότητας στην Ελλάδα, φωτίζοντας ταυτότητες, κληρονομιές και διασταυρώσεις πολιτισμών.
ια πρόσφατη δωρεά στο Μουσείο Μπενάκη, με αντικείμενα προερχόμενα κυρίως από τη Νιγηρία, το Καμερούν και την Κένυα, υπήρξε η αφετηρία για τη συλλογή ιστοριών ανθρώπων με καταγωγή από χώρες της Αφρικής που γεννήθηκαν ή ζουν στην Ελλάδα. «Η Αφρική ανάμεσά μας*» είναι μια έκθεση συμμετοχική, η οποία φέρνει σε πρώτο πλάνο την αφροδιασπορική κοινότητα της Ελλάδας και είναι σχεδιασμένη από, για και μαζί με πάνω από τριάντα μέλη της κοινότητας, πραγματοποιείται, δε, σε συνεργασία με το Πολιτιστικό Κέντρο Αφρικανικής Τέχνης και Πολιτισμών ANASA σε επιμέλεια της Σοφίας Χανδακά, επιμελήτριας του Τμήματος Πολιτισμών του Κόσμου του Μουσείου Μπενάκη, και του Μιχάλη Αφολαγιάν, ιδρυτή του Πολιτιστικού Κέντρου ΑΝΑΣΑ.
Η έκθεση, ως αποτέλεσμα αυτής της συνεργασίας και χάρη στη δημιουργία νέου περιεχομένου, παρουσιάζει τον πλούτο της αφρικανικής, και παναφρικανικής πολιτιστικής κληρονομιάς μέσα από μουσειακά και αρχειακά τεκμήρια αλλά και προσωπικά αντικείμενα, καθώς και μέσα από τις αφηγήσεις που τα συνοδεύουν. Πρεσβεύει την καθολική αλήθεια ότι τα αντικείμενα μπορούν να αφηγηθούν ιστορίες που μας ενδυναμώνουν και βοηθούν να χτίσουμε ισχυρές κοινότητες.
Πολλά από τα αντικείμενα ανήκουν στην κατηγορία “made for market”, δηλαδή είναι έργα τέχνης που τα έφτιαχναν ταλαντούχοι δημιουργοί και τεχνίτες για την ανερχόμενη αγορά συλλεκτών στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.
Το σύνολο των αντικειμένων και των μαρτυριών, που αποτελεί τον πυρήνα της έκθεσης, πλαισιώνεται από τριάντα και πλέον δράσεις, εκδηλώσεις, περφόρμανς, ξεναγήσεις, θεατρικές και μουσικές παραστάσεις, εργαστήρια, συζητήσεις αλλά και μια «αναδυόμενη» (pop-up) έκθεση καλλιτεχνών αφρικανικής καταγωγής που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα. «Η Αφρική ανάμεσά μας*» προβάλλει τα πολιτιστικά δικαιώματα των ανθρώπων μεταναστευτικής προέλευσης και δίνει χώρο σε κοινότητες αφρικανικής κληρονομιάς. Στους χώρους της έκθεσης επιχειρείται να γεφυρωθούν πολιτιστικές αφηγήσεις και ταυτότητες και να τεθούν «δύσκολα» θέματα σχετικά με την ελληνικότητα, τη μαυρότητα, τη δικαιοσύνη, την εκπροσώπηση, τον ρατσισμό και τις διακρίσεις στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.
Είναι μια συλλογή που έχει δωριστεί στο Μουσείο Μπενάκη από την Κόνι Φίλλιπσον στη μνήμη του Ελληνοκαναδού συζύγου της Τζον, ο οποίος ήταν γεωλόγος με βάση την Κένυα και ζούσε και εργαζόταν σε πολλές χώρες της Αφρικής τη δεκαετία του ’60 και μετά», λέει η Σοφία Χανδακά. «Ο Φίλλιπσον ήταν ένας άνθρωπος των γραμμάτων που αντιλαμβανόταν πολύ το ανθρώπινο στοιχείο στους αφρικανικούς πολιτισμούς και είχε συλλέξει αντικείμενα από χώρες της Αφρικής λόγω προσωπικού ενδιαφέροντος, όχι ως επένδυση, για να ζει ανάμεσά τους. Μάλιστα, είχε μία ακόμα μεγαλύτερη συλλογή που εκλάπη από το σπίτι του στο Μετς και κατά τη δεκαετία του ’90 δημιούργησε εξαρχής την παρούσα συλλογή, κυρίως χάρη σε πωλητές και μαγαζιά του Καμερούν.
Πολλά από τα αντικείμενα ανήκουν στην κατηγορία “made for market”, δηλαδή είναι έργα τέχνης που τα έφτιαχναν ταλαντούχοι δημιουργοί και τεχνίτες για την ανερχόμενη αγορά συλλεκτών στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Είχε σημειώσει τις λεπτομέρειες απόκτησής τους σε ένα τετράδιο, το οποίο εκτίθεται μαζί με άλλα προσωπικά του αντικείμενα. Τα αντικείμενα αυτά και οι ιστορίες τους αναφέρονται στις τρίγλωσσες λεζάντες της έκθεσης, έχουν απασχολήσει τους ειδικούς και η ιστορική τους αξία αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο, παρά τα ζητήματα αυθεντικότητας. Είναι αντίγραφα; Είναι οι σκιές τους; Είναι ουσιαστικά ένας καθρέφτης του ενδιαφέροντος που υπήρχε ήδη στη Δύση μετά τη δεκαετία του 1960, οπότε άρχισαν να δημιουργούνται τα ανεξάρτητα αφρικανικά κράτη κατά την αποαποικιοποίηση.
Τα περισσότερα αντικείμενα προέρχονται από τα Grassfields του Καμερούν και από τη Νιγηρία, αρκετά είναι απ’ την Κένυα, κυρίως τα κεραμικά, και υπάρχουν και αρκετά ξυλόγλυπτα τμήματα από πόρτες (Swahili). Επιλέξαμε να εκθέσουμε σχεδόν όλη τη συλλογή και να δημιουργήσουμε περιβάλλοντα σαν δωμάτια εμπειριών, ώστε ο επισκέπτης να αντιλαμβάνεται τα διαφορετικά αφηγήματα που δημιουργούν οι επιμελητές και πώς αυτά επηρεάζουν την πρόσληψη των αντικειμένων αφρικανικής τέχνης, κάτι που έχει επίσης απασχολήσει τους ειδικούς, αφού η αφρικανική τέχνη άργησε να πάρει θέση στα μουσεία τέχνης.
Λέμε ότι αυτό που θα δείτε δεν είναι μια έκθεση αφρικανικής τέχνης. Η ουσία του εγχειρήματος είναι να χρησιμοποιούμε τα αντικείμενα ως μεσάζοντες για να ακούσουμε τις ιστορίες ανθρώπων και να δημιουργήσουμε νέα γνώση, πολύ διαφορετική, σε σχέση με αυτά ή με αφορμή αυτά, σε άμεση συνεργασία με πολλά μέλη της αφροδιασπορικής κοινότητας, κυρίως της Αθήνας, πρώτης και δεύτερης γενιάς, που είτε γνωρίζουν συγκεκριμένα, είτε θυμούνται, είτε νιώθουν πράγματα σε σχέση με αυτά τα αντικείμενα, άρα μας τα παρουσιάζουν μέσα από τη δική τους σκοπιά».
«Είμαι ιδρυτής και διαχειριστής του Πολιτιστικού Κέντρου Αφρικανικής Τέχνης και Πολιτισμού ΑΝΑΣΑ, το οποίο ξεκίνησε ως μια άτυπη ομάδα το 2006 και πήρε νομική μορφή το 2011», λέει ο Μιχάλης Αφολαγιάν. «Σκοπός και στόχος του ήταν ο διαπολιτισμικός διάλογος και η ενδυνάμωση των αφροδιασπορικών κοινοτήτων της πρώτης και της δεύτερης γενιάς με όχημα την τέχνη και τον πολιτισμό. Συνεργαζόμαστε με άτυπες ομάδες, καλλιτεχνικές και πολιτιστικές, και προσπαθούμε να χαρτογραφήσουμε και να κατανοήσουμε τα χαρακτηριστικά της αφροδιασπορικής κοινότητας που υπάρχει σε μεγάλα νούμερα στην Αθήνα. Οι διάφορες πολιτιστικές δράσεις μάς έφεραν σε ένα σημείο που πια μας καλούνε φορείς και οργανισμοί για συνεργασίες. Σε μία από αυτές τις συνεργασίες, λοιπόν, συναντηθήκαμε με τη Σοφία και άρχισα να της εξιστορώ την ιστορία του πολιτιστικού κέντρου, κι εκείνη μου είπε για τα εκθέματα, έτσι ξεκίνησε αυτή η συνεργασία.
Μου είπε για όλη την προσπάθεια των μουσείων ανά την Ευρώπη να βρουν έναν τρόπο ώστε να μην έχει απρόσωπο χαρακτήρα το μουσείο αλλά να μπορεί να είναι ένας φορέας που έχει μια παρουσία κοινωνικά. Και επειδή ασχολιόμουν αρκετά με τις παραστατικές τέχνες και με την τέχνη της αφήγησης και της προφορικής παράδοσης, κατεξοχήν χαρακτηριστικά της αφρικανικής παράδοσης, είπαμε να κάνουμε κάτι που το συναντάμε πάρα πολύ στο θέατρο όταν ένας ηθοποιός πιάνει ένα αντικείμενο στα χέρια του, αυτό το αντικείμενο φέρει μια μνήμη και μπορεί να πει μια ιστορία γι’ αυτό.
Αρκετά επηρεασμένοι από ρεύματα όπως τα black studies και τα arts and humanities που γενικότερα έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία 15-20 χρόνια, θελήσαμε να δημιουργήσουμε αυτούς τους χώρους της συνάντησης, οπότε αυτό είναι μια αφορμή και για την αφροδιασπορική κοινότητα να συναντηθεί, να δει τον εαυτό της με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Οπότε αυτή η έκθεση είναι για εμάς, ως πολιτιστικό κέντρο, ένα όνειρο ζωής που εμφανίστηκε ως μια λύση, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να προτείνουμε τελικά τους τρόπους που μπορεί αυτό να γίνει και πολιτιστικά. Οπότε βλέπουμε την τέχνη ως όχημα και ως ένα μέσο πολιτιστικού ακτιβισμού.
Ξεκινάμε με αφετηρία την αφροδιασπορά, αλλά το θέμα είναι γενικά η διασπορά. Καλούμαστε, με αφορμή αυτή την έκθεση, να θυμηθούμε την ανάγκη του ανθρώπου για ένα καλύτερο αύριο, αυτού που αναγκάζεται να μετακινηθεί και τελικά χτίζει έναν ολόκληρο δρόμο μέσα σε αντίξοες συνθήκες. Γιατί οι άνθρωποι πάντα θα θέλουν ένα καλύτερο αύριο και προσπαθούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο να το πετύχουν, σεβόμενοι την κοινωνία, σεβόμενοι τους νόμους, κάνοντας προσπάθεια αυτός ο τόπος στον οποίο ζούμε να πάει μπροστά, γιατί εννοείται ότι το συμφέρον είναι αμοιβαίο.
Βλέπουμε ότι πάντα το πρόβλημα της μνήμης είναι μεγάλο, ο κόσμος ξεχνάει εύκολα και πρέπει με κάθε τρόπο να θυμίζουμε ότι έχουν γίνει κάποια πράγματα και πάμε προς τα μπροστά, αλλά δεν πρέπει να αφήνουμε τα ζιζάνια στον κήπο να μεγαλώσουν και τελικά να τον καταλάβουν και να μην επιτρέψουν στα όμορφα λουλούδια να ανθίσουν και να βγάλουν καρπούς. Κάνουμε μια προσπάθεια να ενδυναμώσουμε την αφροδιασπορική κοινότητα, ιδιαίτερα τους νέους που μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον ποικιλόμορφο. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν θέμα με τη διαφορετικότητα, αλλά υπάρχουν και άνθρωποι που έχουν και αυτό πάντα υπήρχε και πάντα θα υπάρχει, όταν όμως σταματήσουν η συζήτηση, ο διάλογος και η υπεράσπισηΟ ενεργός πολίτης δεν έχει να κάνει με κόμματα, πρέπει να ενεργοποιείται προκειμένου να δημιουργήσει καλύτερες συνθήκες για τη ζωή του και κατ’ επέκταση για την κοινωνία στην οποία ζει. Όταν είμαστε ενεργοί πολίτες μπορούμε να ασκήσουμε πιέσεις, να αλλάξουμε τα πράγματα, να διαμορφώσουμε την κοινωνία έτσι όπως δομείται στο εδώ και τώρα. Αν δεν μπαίνουμε εμείς σε αυτήν τη διαδικασία, μπαίνουν άλλοι και πλαισιώνουν και διαμορφώνουν τον χώρο μας και τον κόσμο μας με τη δική τους ατζέντα. Κι αυτό έχει μια προβληματική: σήμερα είναι πιο αναγκαίο από ποτέ να βγουν αφηγήματα που να ενισχύουν και να ενδυναμώνουν τελικά την κοινωνία των πολιτών. Tο power to the people το ξεχνάμε γιατί αλλάζουν συνεχώς οι εποχές και οι ανάγκες»., εκεί θα έχουμε πράγματι θέμα. Θυμίζουμε στους ανθρώπους που ανήκουν στη νέα γενιά τι σημαίνει ο ενεργός πολίτης.
Η Αφρική ανάμεσά μας*» είναι μια αμφίδρομη έκθεση με δύο αναγνώσεις: ο επισκέπτης μπορεί να επιλέξει να την ακολουθήσει πηγαίνοντας από τους ανθρώπους στα αντικείμενα ή από τα αντικείμενα στους ανθρώπους.
«Ο τρόπος παρουσίασης της έκθεσης έχει αρκετά το χειροποίητο, το grassroots και το προφορικό στοιχείο, και πάλι ανάλογα με τον χώρο όπου μπαίνεις», λέει η Σοφία, «είναι απολύτως ανθρωποκεντρική. Από το δωμάτιο των θαυμάτων περνάς στο δωμάτιο με ιστορίες ανθρώπων, και από εκεί στο δωμάτιο με τις σκιές, για να καταλήξεις μετά το “πέρασμα” στον δημόσιο χώρο στο εδώ και τώρα της αφροδιασπορικής παρουσίας στο ελληνικό συγκείμενο, με αναφορά στους Έλληνες της Αφρικής. Επίσης, παρουσιάζουμε μια πρώτη καταγραφή, ένα χρονολόγιο της αφροδιασπορικής παρουσίας από τα ’60s μέχρι σήμερα, το οποίο έγινε σε συνεργασία με το Ελληνικό Φόρουμ Μεταναστών».
ΠΗΓΗ: LIFO
